Hükümet Politikaları ve Bölgesel Kalkınma

60. Cumhuriyet Hükümeti, bölgeler arası gelişmişlik farkını azaltmak, kırsal alanda verimlilik ve istihdam imkânlarını artırmak yoluyla ekonomik ve sosyal kalkınma sürecini hızlandırmak amacına yönelik olarak özellikle Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Doğu Anadolu Planı (DAP) ve Konya Ovası Projesi (KOP) gibi alt yapı proje ve programlarına büyük önem vermiştir.

Bu kapsamda, 18 Haziran 2008 tarihinde 2008/11 sayılı ve 'Öncelikli Bölgesel Ekonomik Kalkınma ve Sosyal Gelişme Projeleri' konulu Başbakanlık Genelgesi ile birlikte 2008–2012 yıllarını kapsayan GAP Eylem Planı uygulamaya konulmuştur (Bkz. www.gapep.gov.tr).

Söz konusu Genelge doğrultusunda, GAP Eylem Planı’nın yanı sıra, DAP ve KOP bölgeleri için 2008 Yılı Yatırım Programı esas alınarak ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca hızlandırılması gereken projeler belirlenmiş ve gerekli faaliyetler programlanmıştır. Bu çalışmalar günümüze kadar Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) ve sonrasında kurulan Kalkınma Bakanlığımızca planlanmıştır.

61. Cumhuriyet Hükümeti Programı’nda, “Önümüzdeki dönemde bölgesel kalkınmada, sosyal adaleti ve insanı merkeze koyan dengeli kalkınma ve rekabet edebilirlik yaklaşımımız sürdürülecektir. Geçmiş uygulamaların temelinde, yurdun her yerinde bölgesel gelişmenin hızlandırılmasına yönelik program ve projelerimizi güçlendireceğiz ve yaygınlaştıracağız. Yeni kurduğumuz bölgesel kalkınma idareleriyle, GAP, DAP ve KOP projelerimizi süratle halkımıza iş, aş ve refah sunar duruma getireceğiz.”vurgusu yapılmıştır. Bu kapsamda KOP bölgesinde (Aksaray, Karaman, Konya ve Niğde) başta sulama olmak üzere temel altyapı ihtiyaçlarının karşılanması ve bölgede ekonomik kalkınmanın ve sosyal gelişmenin hızlandırılmasını hedeflemektedir. Bu amaçla bir KOP Eylem Planı'nın hazırlanarak Kalkınma Bakanlığımızca Hükümete sunulması talimatı verilmiştir.

KOP Eylem Planı’nda orta vadede bu projeyi tamamlamaya yönelik politika, strateji ve eylemler yer alacaktır. Bunun için 2011 yılında 642 Sayılı KHK ile kurulan Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi (KOP İdaresi) Başkanlığı kurulmuştur. Yerelde koordinasyon işlevleri yanında Eylem Planı'nın hazırlanması, Kalkınma Bakanlığına sunulması ve açıklanması sonrası yerelde izleme ve değerlendirilmesi görevi KOP İdaresi Başkanlığı'na verilmiştir.

KOP; TR52, TR712, TR713 Batı ve Orta Anadolu Bölgesi'nde sahip olduğu kaynakları değerlendirerek, bu yörede yaşayan insanlarımızın gelir düzeyini ve yaşam kalitesini yükseltmeyi, bölge içi ve bölgelerarası gelişmişlik farklılıklarını gidermeyi, ulusal düzeyde ekonomik gelişme ve sosyal istikrar hedeflerine katkıda bulunmayı amaçlayan insan odaklı entegre bir bölgesel kalkınma projesidir. Aksaray, Karaman, Konya ve Niğde İllerinin (KOP İlleri) kırsal ve kentsel tüm alanları kapsamı içindedir. Bu alan KOP Bölgesi olarak tanımlanmıştır. Türkiye geneli düşünüldüğünde KOP Bölgesi'nin en temel kısıtı bölge içi su kaynaklarının ve su potansiyelinin yetersizliğidir.

GAP ve KOP

GAP ve KOP Türkiye'de tarımsal önemi yüksek, Türkiye toplam alanının %17.9'unu oluşturan iki güzide bölgemizdir. Türkiye'nin %9.6'sına karşılık gelen 75000 km² alana sahip GAP Bölgesinde havza içinde yıllık yaklaşık 55 Milyar m³ su potansiyeli ve 1.7 Milyon ha sulanabilir nitelikte olmak üzere yaklaşık 3 Milyon ha tarım arazi mevcuttur. 1989 yılında kurulan GAP Bölge Kalkınma İdaresi ile birlikte yüksek bir su depolama kapasitesine ulaşılmış, bölgede herhangi bir sektörel sınırlama olmadan büyük yatırım projeleri uygulanmış ve uygulanmaktadır.

Öte yandan Türkiye'nin %8.3'üne karşılık gelen 65000 km² alan sahip KOP Bölgesi'nde, GAP Bölgesi'ne benzer şekilde, 1.8 milyon ha'ı sulanabilir nitelikte olmak üzere yaklaşık 3 Milyon ha tarım arazisi mevcuttur. Fakat KOP Bölgesi'nin havza içi su potansiyeli yıllık 8.5 Milyar m³ civarındadır. Bu durum Türkiye'de tarım bölgesi olarak bilinen KOP bölgesi için kamuoyu algılamasında bir değişim ihtiyacını ortaya koymakta, mevcut suyu en tasarruflu şekilde kullanmak için tarım alt yapısını iyileştirme yanında yeni su kaynakları bulma ve bölgeye getirmeyi zorunlu hale getirmekte, aynı zamanda bölgede tarım dışı sektörlerin de gelişmesinin hızlandırılmasının bölge geleceği açısından zorunluluğunu ortaya koymaktadır. KOP Bölge Kalkınma İdaresi bu çalışmaları yapmak üzere kurulmuştur.

KOP İdaresi'ni kuran 642 Sayılı KHK kapsamında İdarenin temel görevlerinden birisi Eylem Planı hazırlamaktır. Eylem Planı kapsamı açısından herhangi bir sektörel sınırlama getirilmemiştir. Temel amaç bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farkını azaltmak, 2023 ve ötesi için rekabetçi bir bölge ortaya koymaktır.

Çünkü; “Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı, özellikle sanayinin ve tarımın yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hızla gelişmesini, ülke kaynaklarının döküm ve değerlendirilmesini yaparak verimli şekilde kullanılmasını planlamak, bu amaçla gerekli teşkilatı kurmak Devletin görevidir” ifadesi Anayasamızda yer almaktadır. Bu çerçevede sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler; mali ve ekonomik hükümler detaylı şekilde düzenlenmiştir.

Türkiye’nin 2007-2013 dönemini kapsayan Dokuzuncu Kalkınma Planı döneminde ekonomik büyümenin ve sosyal kalkınmanın istikrarlı bir yapıda sürdürülmesi ve plan vizyonunun gerçekleşmesi yolunda aşağıda yer alan stratejik amaçlar, gelişme eksenleri olarak belirlenmiştir:

• Rekabet Gücünün Artırılması,
• İstihdamın Artırılması,
• Beşeri Gelişme ve Sosyal Dayanışmanın Güçlendirilmesi,
• Bölgesel Gelişmenin Sağlanması,
• Kamu Hizmetlerinde Kalitenin ve Etkinliğin Artırılması.   

Planda tanımlanan beş gelişme ekseninden biri 'Bölgesel Gelişmenin Sağlanması'dır. Yerel dinamiklere ve potansiyele dayalı kalkınma anlayışı çerçevesinde bölgesel gelişme politikalarında temel amaçlar aşağıda sıralanmaktadır:

• Merkezi düzeydeki politikaların daha uyumlu ve etkin hale getirilmesi,
• Yerel düzeyde kurumsal kapasitenin artırılması,
• Ekonomik gelişme ve sosyal refahın ülke genelinde dengeli bir şekilde yayılması,
• Bölge dışına göç eğilimlerinin bölge içinde tutulması,        
• Nüfusun mekanda dengeli dağılımının sağlanması,
• Kentleşmenin sağlıklı bir yapıya kavuşturulması,
• Kırsal kesimde refahı artırarak, kır ve kent arasındaki sosyo-ekonomik gelişmişlik farklarının azaltılması.

Yukarıda zikredilen amaçlara ulaşmak için bölgesel kalkınma ile ilgili temel ilkeler;

• Ekonomik, sosyal ve kültürel alanlara bütüncül bir yaklaşım esastır.
• Toplumsal diyalog ve katılımcılık güçlendirilerek, toplumsal katkı ve sahiplenmenin sağlanması esastır.
• İnsan odaklı bir gelişme ve yönetim anlayışı esastır.
• Rekabetçi bir piyasa, etkin bir kamu yönetimi ve demokratik bir sivil toplum gelişme sürecinde birbirini tamamlayan kurumlar olarak işlev görecektir.
• Kamusal hizmet sunumunda; şeffaflık, hesap verebilirlik, katılımcılık, verimlilik ve vatandaş memnuniyeti esastır.           
• Devletin ticari mal ve hizmet üretiminden çekilerek, politika oluşturma, düzenleme ve denetleme işlevlerinin güçlendirilmesi esas olacaktır.
• Politikalar oluşturulurken kaynak kısıtı göz önünde bulundurularak önceliklendirme yapılacaktır.
• Uygulamanın vatandaşa en yakın birimlerce yapılması esastır.
• Toplumsal yapımızın ve bütünlüğümüzün ortak miras ve paylaşılan değerler çerçevesinde güçlendirilmesi esastır.
• Doğal ve kültürel varlıklar ile çevrenin gelecek nesilleri de dikkate alan bir anlayış içinde korunması esastır.

KOP EYLEM PLANI ÇALIŞMALARI

T.C. Kalkınma Bakanlığı KOP Bölge Kalkınma İdaresi yukarıdaki çerçevede, KOP Bölgesi'nde; Ekonomik kalkınmanın sağlanması, sosyal gelişmenin sağlanması, alt yapının geliştirilmesi ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi hedeflenecek, bu amaçla kapsamlı bir KOP Eylem Planı hazırlanarak Kalkınma Bakanlığımıza sunulacaktır.

Projelerin gerçekleştirilmesi sonrası, su kaynaklarını etkin kullanan modern tarım ve kırsal kalkınma alt yapısıyla rekabetçi ve kaliteli üretim yapan tarım ve gıda sektörü, limanlara ve diğer bölgelere kara, demiryolu ve havayoluyla hızlı ve ucuz ulaşan, enerji ihtiyacının bir kısmını kendi kaynaklarından üreten, orta-yüksek teknolojiye geçiş için nitelikli Ar-Ge ile sanayi üretimi yapan, yerel, ulusal ve uluslararası ticari rekabet edebilirliği yüksek, eğitim, sağlık ve turizm eksenlerinde gelişmiş bir bölge ortaya çıkması KOP İdaresi ve Kalkınma Bakanlığımızın temel amacıdır.

KOP Eylem Planı'nın bütüncül yaklaşımla ele alınması ve katılımcı yöntemlerle hazırlanması, uygulanmasını ve sahiplenilmesini güçlendirecektir. Planın sektörel ve sektörler arası entegrasyonu sağlayabilmesi için temel hazırlıkları KOP İllerinde oluşturulacak İl Çalışma Grupları yapacaktır. Çalışma Gruplarının oluşumu ve çalışma yöntemleri plan için hayati öneme sahiptir. Çalışma grupları yerel dinamikleri ve öncelikleri yansıtacak şekilde organize edilmeli, farklı kurum ve meslek gruplarının çalışmalara etkin katılımı sağlanmalıdır. Talep edilmesi halinde çalışma gruplarına Kalkınma Bakanlığı ve İdaremizce teknik destek ve çalışmalara katılım sağlanacaktır. 

Katılımcı kuruluşlar birden farklı çalışma grubuna temsilcileri ile aktif katılarak kurum görüşlerini ve hassasiyetlerini tüm diğer paydaşlara iletmelidir. Örneğin Gıda, Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, tarımsal ve tarıma dayalı sanayi konularında sanayi konularına, tarımsal kirleticiler hususunda çevre konularına, tarımsal üretimin artması sonucunda pazara ulaşımın daha sağlıklı yapılabilmesi için ulaşım ağları konusunda, yerel ürünlerin yetiştirilmesi ve markalaşması konusunda turizm ve ticaret konularına, kırsal kalkınma çalışmalarında dezavantajlı grupların tarım dışı gelirlerinin sağlanması veya artırılması konularında sosyal sektörler konularına müdahil olmalıdır. Bu durum tüm diğer kurum ve kuruluşları ile STK'lar için geçerli olmalı ve bölgesel entegrasyonun sağlanmasında temel argüman olarak kabul edilmelidir.

Çalışma grupları kendi içlerinde grup başkanı ve sekretaryasını belirleyerek raporlamayı yapmalıdır. Raporlar basılı ve elektronik ortamda hazırlanmalıdır. Çalışma metotları (moderasyonu) grubun alacağı karara bağlı olarak gerçekleşmeli ve en kısa sürede sonuç raporu verilmelidir. Eylem Planına ilgili cetvellere işlenecek önerilerin gerekçe veya projelerinin de eklenmesi değerlendirme aşamasında gereklidir. 

Bölgesel ve sektörel farklılıkların olması doğal olmakla birlikte, genel bir gösterge olması açısından, GAP Eylem Planı'nın incelenmesi çalışma gruplarına ilave katkı sağlayabilir.

A. Çalışma Grupları Esas Alınarak Bazı Yol Gösterici Yaklaşımlar

1- Tarım, Orman ve Kırsal Kalkınma
Çalışma grubundan beklenen il sınırlarındaki tarımsal doğal kaynak tabanının tespit edilerek, sürdürülebilir kullanım ilkeleri esas alınmak kaydıyla, gerek tarımsal ve gerekse tarım dışı üretim kaynaklarının tanımlanması
Üretim, doğal kaynaklar, finansman, çevre vb. konularda sorunların tespit edilmesi, önceliklendirilmesi ve çözüm önerilerinin sunulması,
Potansiyellerin harekete geçirilmesi için önerilebilecek proje önerileri ve sorumlu kuruluşlar, (tasarruflu sulama, tarla içi geliştirme hizmetleri, toplulaştırma, kuru tarım alanları, organik tarım, hayvancılık, örgütlenme, pazarlama ve finansman vb.)
Hazine arazileri ve mer'aların etkin kullanımı ve ölçek büyütmeye yönelik proje ve model önerileri
Kırsal alanda mekansal planlama
Kırsal alanda gelir ve refah seviyesinin artırılması, gelir artırıcı yeni model önerileri
Kırsal alanda üretken nüfus için sezon dışı dönemlerde iş geliştirme (mikro kredi uygulamaları ile entegre şekilde)
Kırsalın kentlerdeki hizmetlere yerinde erişiminin sağlanması
Kırsal alanda eğitim destek programları
Meyve veren cinsler başta olmak üzere ağaçlandırma faaliyetleri
Yürütülmekte olan projelerde yaşanan darboğazların giderilmesi için alınması gereken tedbir önerileri

2- Sanayi, Enerji, Çevre, Alt Yapı, Ar-Ge
İllerin sanayi altyapısı (OSB, KSS), çeşitliliği, sermaye birikimi, ham madde tedariki, pazarlama imkanları, vb. tanımlanması,
Sanayi ve enerji konularında yaşanan temel sorunlar, finansman modelleri,          
İllerdeki kırsal ve kentsel alanda sanayi ve altyapı ihtiyaçlarının ve eksikliklerinin (kanalizasyon, arıtma, katı atık depolama, içme ve kullanma suyu, vb.) tespit edilmesi ve çözüm önerileri, mekansal planlama
İllerin sahip olduğu sanayi, çevre ve enerji potansiyelinin çevreye duyarlılık ve sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda harekete geçirilebilmesi için gerekli yöntemler (kümelenme, sanayi ve ekonomi bölgelerinin geliştirilmesi ve yeni model önerleri, finansman modelleri, pazar araştırmaları ve yöntemleri konularında örgütlenme, vb.), proje önerilerinin sorumlu kuruluşları,
2023 vizyonu hedeflerini yakalamak üzere bölgenin orta-yüksek teknolojiye geçişiyle ilgili araştırma ve geliştirme faaliyetleri,
Yürütülmekte olan projelerde yaşanan darboğazların giderilmesi için alınması gereken tedbir önerileri

3- Ticaret, Turizm, Ulaştırma, Haberleşme
Bölge kalkınmasının temel araçlarından birisi olan ve reel sektör olarak da tanımlanan ticaretin, bölgesel kalkınmanın itici güçlerinden birisi olma ihtimali olan turizm ile tüm diğer sektörlerin altyapısı konumunda bulunan ulaştırma ve haberleşme sektörlerinin 2 ilgili potansiyelleri dikkate alınarak daha güçlü kılınabilmesi için potansiyellerinin tanımlanması, kapasite geliştirme
Anılan sektörlerin gelişmesi ve kalkınmanın hızlı ve planlı gerçekleşmesi için karşılaşılan ve muhtemel karşılaşılabilecek sorunların tespit edilmesi,
Gerek altyapıların ve gerekse sektörlerin sahip olduğu potansiyellerin gerçekleştirilmesi için gerekli projelerin ve tedbirlerin sorumlu kuruluşları ile belirlenmesi,
Yürütülmekte olan projelerde yaşanan darboğazların giderilmesi için alınması gereken tedbir önerileri,

4-Sosyal Sektörler
İnsan odaklı kalkınmanın sağlanabilmesi için en önemli dayanakların başında gelen sosyal sektörlerde (eğitim, kültür, sağlık, sosyal dayanışma, mikro kredi, dezavantajlı gruplar, vb.) mevcut durumun ortaya konulması ve potansiyellerin belirlenmesi,
Entegre sürdürülebilir bölgesel kalkınma çabalarına halkın katılımının ve sahiplenmesinin sağlanması için gerekli önlemler ve projeler,
Anılan sektörlerde halkın ve bölgenin ihtiyaç ve talepleri dikkate alınarak ve önceliklendirilerek, kapasite oluşturma ve geliştirme proje ve programların geliştirilmesi ve sorumlu kuruluşların belirlenmesi,
Yürütülmekte olan projelerde yaşanan darboğazların giderilmesi için alınması gereken tedbir önerilerinin işlenmesi,

B. KOP İdaresi Yenilikçi Destek Programları Önerileri:

Yukarıdaki Çalışma gruplarında önemli görülen diğer konular ile KOP İdaresi Başkanlığı tarafından yerelde desteklenmesi için teklif edilebilecek, mevcut programlarla mükerrerlik oluşturmayacak, il ve bölgesel bazda yenilikçi destek programları önerilerinin alınması beklenmektedir. Bazı örnek konu başlıkları aşağıda verilmiştir:

Kırsal ve kentsel alanların tanımlanması, varlık envanteri, planlanması ve dönüşümü için model projeler
İl ve bölge bazında birlikte yaşam ve dayanışmayı güçlendirecek model ortak projeler
İl ve bölgeyi ulusal ve uluslararası seviyede sürdürülebilir şekilde ön plana çıkaracak, tanıtacak model projeler
Kamu-özel sektör işbirlikleri (ppp) için model projeler

Hazırlanacak Eylem Planının başarısı, kurumlar arası uyum ve eşzamanlılığın sağlanması, öngörülen eylemlerin programlama ve uygulama aşamalarında ortaklık ve işbirliği içinde hayata geçirilmesi, kaynak kullanımında ayrıntılı ve takvimlendirilmiş bir önceliklendirme ile odaklanmanın gerçekleştirilmesi, uygulama hızı, verimi ve kaliteyi artırmayı sağlayacak yenilikçi organizasyon ve finansman modellerinin geliştirilmesine bağlı olacaktır.

 Formlara ulaşmak için...

KOP Eylem Planı ana taslağı Şubat 2013 itibariyle Kalkınma Bakanlığımıza sunulmuştur.  Çalışmalar halen devam etmektedir.